Yazar
Pia YEŞİLBAŞ

C. Frederick WORTH

1825 yılında İngiltere Bourne, Lincolnshire’da doğan Charles F.Worth, 12 yaşındayken dönemin modasını yönlendiren büyük kumaş evleri, Swan L Edgar daha sonra Lewis L Allenby’de çalışmıştır.Annesinin tarzından etkilenen Worth, kostüm dizayn etmenin farklı bir meslek olacağını o yıllarda hissetmiş, Paris’e gitmek O’nun için büyük hedef olmuştur.Charles Frederick Worth, küçük yaşlardaki bu isteğini, 18 yaşında cebinde çok az para ile Paris’e giderek gerçekleştirmiştir.Moda dünyasını, 1830-40 yılları arasında ‘’Milliner’s Salon’’ adı verilen kumaş evleri yönlendirmiş, kadınların seçtiği kumaşlar Milliner’s salonlarında tasarlanarak üretilmiş, ayrıca kumaş evlerinde ‘’La Moniteur de la Mode’’, ‘’Journal des Demoisselles’’, ‘’The Young Englishwoman’’ gibi dönemin ünlü moda dergileri satılmış, bu dergiler moda dünyasının tanıtımına öncülük yapmıştır.1843 yılında C.F.Worth; Paris’te Gagelin L Opigez adlı firmada aksesuar ve kumaş bölümünde çalışmaya başlamış, bu firmanın satış asistanlığını yükümlenmiş, 22 yaşında Londra’da kumaş kıvrımları üzerine staj yaptıktan sonra Marie Vernet ile tanışarak evlenmiş, doğal dikiş ve tasarım yeteneğini, Marie Vernet için kostüm ve aksesuarlar hazırlayarak ortaya koymuştur.Marie Vernet için hazırladığı kostümlerin ve aksesuarların büyük beğeni kazanması, müşteriler tarafından dikkat çekmiş, Gagelin L Opigez firması sahipleri, Charles F.Worth’e bu yeteneğini sunacağı bir atölye kurarak yönetimin başına getirmişlerdir.1845’te, hazırladığı Victorian stili gece tuvaletinde, omuzları açıkta bırakan, dekolte yakada üç katlı dantel detaylar, üçgen bitişli, korseli bedenden çıkan krinolinli geniş eteğinde, dantel fırfırlar kullanmış, kostümünü tamamlayan tül şal, göğüs dekoltesinde ve saçlarda kullandığı çiçekler, açık mavi tuvaletini süslemiştir.

         Kısa süre sonra C.F.Worth’ün tasarladığı kostümlerdeki farklılık ve yenilikler, ona ünlü müşteriler kazandırmaya başlamış, 1846’da, Amerika Birleşmiş Devletleri’nde Elias Howe tarafından dikiş makinesinin icat edilmesiyle modada büyük ilerlemeler kaydedilerek genişleme ve üretimde ‘’Pret-a-Porter’’ önem kazanmıştır.El dikiş ve nakışları, gelişen teknoloji sebebiyle daha fazla değerlenmiş, el dikişi bir sanat haline gelmiştir.Müşterilere özel yapımların (Haute-Couture) maddi değerleri yükselmiş, haute-couture’in yükselişi modern sanatların içinde yer almasına da neden olmuştur.Charles Frederick Worth’ün 1850-60 yılı kostümleri; dönemin ünlü ressamları, E.Monet, Degas, Seurat gibi modayı yakından izleyen sanatçıların eserlerinde yer almış, tablolarındaki kadın figürlerinin kostümleri, statülerini ve mekanları yansıtmıştır.

              1850’li yıllarda, modaya hakim olan şık ve pahalı korseler, uzun süre kullanılabilmesi ve sertliğinin arttırılması için canlı renkli satenlerle dublelenmiş, 1900’lerin başlangıcında, birden çok kalınlıktaki iç çamaşırı ve korse kullanan bayanlar, daha sonra vücut hatlarını zarifleştirmek, ön plana çıkarmak, giysiye form vermek için ‘’S’’ korseler kullanmaya devam etmişlerdir.’’Carcan’’ adı verilen korseler, vücudun hava almasını sağlayan kumaşlardan yapılmış, fakat kadınlar rahat olmayan giyisilerden her zaman şikayetçi olmuşlar ve ‘’giysi devrimi’’ istemişlerdir.Doktorlar kemik yapısının ve içorganlarının bozulmasına karşı uyarıda bulunmuşlar, ‘’Dress Review’’ gibi bazı dergiler ‘’korset’’ yerine daha rahat olan büstiyer kullanmalarını önermişler, mükemmel fiziği arayan ve modadan etkilenen kadınlar ise her şeye rağmen acı çekmeye devam etmişlerdir.1850 yılının sonlarında Charles F.Worth, kendi moda evini kurarak hayallerini gerçekleştirmiş, evlendiği Marie Worth’u model olarak kullanmış, eşinin siluetinden esinlenerek yarattığı kostümlerde, kişisellik ve özgün tasarım anlayışını moda dünyasına lanse etmiştir.

           Kraliçe Eugenie, C.F.Worth Modaevi’nde giyinmeye başlamış, ilk ünlü müşterilerinin arasında, Avusturya Büyükelçisinin eşi ve Metternich Prensesi Pauline yer almış, Charles Frederick Worth hazırlamış, olduğu koleksiyonların elegan tarzıyla Avrupa ve Amerika’da tanınmaya başlamıştır.C.F.Worth, kafes krinolinli kostümler hazırlamış, moda dünyasında yayılmasında etken olmuş, daha sonra düz krinolinler kullanmış ve ‘’Crinoline’’ line’larının yaratıcısı olmuştur.1858’de ‘’Haute-Couture’’ anlayışı Charles Frederic Worth tarafından ‘’Paris 7 La Paix’’ caddesinde tüm dünyaya tanıtılmış, 1860’da Worth Modaevi, dünya piyasasına kapılarını açmış, günümüz moda anlayışının temelini atarak modaya yön veren en büyük modacılar arasında yer almış 1.000 çalışanı ile ürettiği koleksyonlarının yarısını ihraç etmiştir.1870’te, etek ve bel formları çeşitlilik göstermiş, 1880’den itibaren sentetik iplik üzerinde araştırmalar yapan bilim adamları, viskoz kumaşı keşfetmişler, ipek adını verdikleri kumaş, dokusu ve görünüşü ile moda dünyasında büyük ilgiyle karşılanmıştır.1880 yılında Charles F.Worth, ‘’bustle’’ modasını empoze etmiş, daha sonra bunu ‘’Princess’’line’nı ile bütünleştirilmiş, dört moda periyoduna ayrılan ‘’Victorian’’ moda akımının son bölümü olarak kabul edilen ‘’Edwardian’’ dönemini başlatmıştır.

                Birçok kraliyet ailesine de kostümler hazırlamaya başlayan ünlü modacı, kostümlerinde danteller ipek jorjetler, kadifeler, kürkler, kürk garnitürler ile dönemin statü sembolü kabul edilen tasarımlar yaratmış, elbiselerin altında kullandığı jüponlar ile kostümlerde net duruşlar sağlanmıştır.1880-1905 yılları arasında, korselerin beli incelmiş ve uzamış, elbiseyle korsenin birbirine değmemesi için korsenin üzerine gömlek yada korse saklayıcı adı verilen ünitler giyilmiştir.1883 yılında Charles Frederick Worth, bordo saten ve kadife çizgili, çiçek desenli kumaşları kombinleyerek kullandığı tasarımda, beşgen yakanın etrafında, düz-dar takılmış kolların manşetinde, bej rengi ince danteller kullanmış ve saten fiyonklarla süslemiş, eteğin ön kısmından geçen drapeli saten detay, kostümün arka kısmında fiyonk esprisinde toplanmış, uzun görkemli kuyruğu oluşturmuş, etek ucunda kuyruğun kenarlarında bulunan ince piliseler ve kostümü tamamlayan bordo saten ayakkabılar 19.yüzyıl son dönem tasarımlarına en iyi örnek olarak moda sahnesinde gösterilmiştir.1885 yılında Charles Frederick Worth, sunduğu bej rengi çiçek desenli muare robunda, düz ipek faydan tasarladığı minik cekette, el yapımı ipek iplikten kordone ve makrome tekniğiyle hazırlamış olduğu; püskül, özel boyanmış boncuklarla sırtta uyguladığı detaylar dikkati çekmiş, aynı yıl koleksiyonunda yer alan, siyah ipek saten, kadife flok desen baskılı kostümünde kurdeleler, taşlar ve boncuklarla tasarladığı nakış detayları modacının haute-couture alanında tüm yeteneğini sergilemesine neden olmuştur.

1887 yılında açık sarı-bej ve sarı tonlarında hazırladığı ipek saten, balo robunda, bedeni sıkıca saran balen korseli tasarımının ‘’V’ bitişli bel hattında, omuz başlarında ve tuvaletinin kuyruğunda uçuk pembe, bej ve sarı şifonlarla fırfır detaylar kullanmış, balo kostümlerindeki çizgisiyle 19.yüz yıl Avrupa gece kostüm modasını yönlendirmiş, Worth Modaevi’nden giyinmek yüksek statü sembolü haline gelmiştir.1888 yılında Charles Frederick Worth, pudra rengi açık pembe, çiçek desenli, saten brokar kumaştan hazırladığı robunda, etek ve ceket ünitelerini ayrı ayrı çalışmış, yuvarlak vatka takılmış, düz kollu ceketinin arkasında ‘’V’’ bitişli, ince detaylı çizgi izlemiş, korseli bedene ceketin uyumu için çeşitli kup teknikleri uygulamış, krinolinli kalça yastıklı robunun kuyruğunda genişlik sağlanabilmesi için arka etekte ince pilikaşe detaylar kullanmış ve düz saten kumaşla astarlanmıştır.C.F.Worth ilk dönemlerinde kullandığı; büyük tüylü, fiyonklu, abartılı şapkaların yerine, daha sonra minik, sade otrişli ve zarif aksesuarlı şapkalar tercih etmiştir.Gündüz giyisilerinde; korsesiz, rahat tasarımlar sergilerken, çay saati elbiseleri ve gece kostümlerinde ise korseler kullanılmış, dönemin moda anlayışına göre tasarımlarında, ekstra avangard bir stil sergilemiştir.Worth Modaevi’nin, 1892 yılı kış koleksiyonunda sunduğu, bej saten jakarlı tuvaletinde, üst beden vücuda korseyle oturtulmuş, çan şeklinde açılan düz ön eteğe, arkada kalın pililerle genişlik sağlanmış, kahverengi kadife gigot stili kollar ve dik yakada altın rengi danteller kullanılmıştır.Kostümlerdeki sade ve şık görünüm, farklı kumaş kombinasyonları, asimetrik kesimler ve ‘’Japonizm’’ akımının etkileri modayı yönlendirmiş, moda mecmualarında Worth Modaevi’nin, hazırladığı balo kostümlerinin illüstrasyonları ve reklamları yer almıştır.1892 yılında, geniş yelpazede sunduğu balo kostümleri kolleksiyonunda, Worth Modaevi’nin büyük icadı olan damask desenli jakarlı dokumalar, moda sahne ve dünyasında büyük ilgiyle karşılanmış, çok yoğun, zengin nakış ve shine malzemelerle çeşitli kalınlıkta kurdeleler ile yaratılan çiçek motifleri desenlerle kumaşlara zenginlik kazandırılmış, elegan şıklık ve estetik görünüm sunulmuştur.1892 yılında C.F.Worth, pembe ipek, damask desenli tuvaletinde kalça yastıkları kullanmış, tuvaletinin ön yan eteğinde tül üzerine minik boncuk ve damla kristallerle oluşturduğu, nakış tekniği ile Haute-Couture de bir devri başlatmış, incecik bel ve kalça yastıklarıyla moda dünyasına farklı silüetler sunmuştur.’’ 

Vogue’’ dergisi, 17 Aralık 1892 tarihli sayısında çağın estetik giysi reformunu, yansıtan moda illüstrasyonlarını yayımlamış, Edwardian Döneme ait reklamlar, moda da ve kültürel alandaki değişiklikleri okuyucularına sunmuştur.Dönem moda illüstratörlerinin hazırladığı çizimler, kartpostallarda, sigara paketlerinin üzerinde yer almaya başlamış, kadınlar sevdikleri artistlerin görünüşlerinden, saç stillerinden, şık giyimlerinden esinlenerek hazırlattıkları kostümleriyle, fotoğrafçılara poz vermişler, yüksek sosyete dahil olan aristokrat kadınlar ise ressamlara portrelerini çizdirmişlerdir.1894 yılında Charles F.Worth, siyah kadife, düz bedeni, şifon ve dantel fırfırlı kollar tamamlamış, kollara pembe, sarı satenden kurdeleler hareketlilik kazandırmış, kadife eteğin üstünde pembe ve sarı aplike işleme, kasımpatı çiçek figürleri, yeşil yaprak dalları artistik uyum içinde sergilenmiş, tuvaleti bej rengi uzun eldivenler tamamlamıştır.C.F.Worth, koyu hardal sarısı, püskül desenli, jakarlı ipek tafta tuvaletinde, kadife gigot kollarla, asimetrik drapeli beden kapanışını, muare çift katlı fiyonklarla süslemiş, etek ucunda aynı renk şifon fırfır detaylar kullanmış, yan kalça yastıkları, çift katlı çalışılmış uzun kuyruk tuvalete şıklık katmıştır.Charles Frederick Worth kreasyonlarını sunarken canlı mankenler kullanan ilk modacı olmuştur.Worth Modaevi Charles F.Worth’ün Paris’te, 1895 yılındaki ölümünden sonra, çocukları ve torunları tarafından devam ettirilmiştir.1895 yılında, Worth Modaevi’nin, gündüz roblarında, etek-ceket tarzında hazırlanmış tasarımlar dikkat çekmiş, kahverengi yünlü krep gündüz takımında, gigot kollar, düz çan şeklindeki eteğin anvelop kapanışında, siyah bordür nakışlar, belde koyu kahverengi kadife kemer, bluz yaka ve robalı gömleği dönemin en çok beğenilen günlük takımlarına örnek oluşturmuş, gündüz için minik hasır şapkalar kullanılmıştır.

                   1896 yılında, Worth Modaevi’nin ikinci jenerasyon tasarımcısı, Charles Frederick Worth’ün oğlu olan Jean Philippe Worth, babası kadar moda dünyasında başarılı olmuş, Worth Modaevi’ni 20.yy taşımıştır.Yüzyılın ilk yıllarında, parizyen modaevlerinin arasında Paquin, Callot Saeurs, Leon Bonnat, Rouff, Turner, Gustave Beer, Drecoll, Worth ve Jacques Doucet yer almıştır.Jacques Doucet Paris’te ‘’The House of Doucet’’yi açmış ve Worth Modaevi’nden sonra, dönemin en önemli couture evlerinden birisi olmuştur.

1900-14 yılları arasındaki döneme, ‘’Belle Epoque’’(güzel çağ) adı verilmiş, güzel çağın anlamı; yaşamın yumuşaklığı, bayanların ve beyfendilerin zarifliğini vurgulamış, elit, aristokrat kesimde, görkemli giyim stilleri, gece hayatı-yaşantısı, kostümler, aksesuarlar zenginlik göstergesi kabul edilmiş, giyim stilleri iş pozisyonlarını ve seviyelerini belirtmiştir.Kozmopolit şehirlerde oturanlar ise modayla yakından ilgilenmiş, fakat haute-couture stiline itiraz etmişlerdir.Yüksek sosyetedeki bayanların gardropları çeşitlilik göstermiş, kostümleri sabah, öğlen, akşam için ayrılmış, ayrıca bahçe partileri, balolar için roblar, yürüyüş binicilik golf, hafta sonu, köy kıyafetleri, şehir giyisileri gibi kostümler gruplandırılmış; eldiven, ayakkabı, şapka ve takılar, kostümlerin özelliklerine göre hazırlanmıştır.Spor giyim sanayi hızla büyümeye başlamış, bisiklete ve ata binmek, yüzmek, golf, yat ve tenis sporları, popüler sosyal hayatın bir parçası olmuş, bayanlar daha rahat giyisilerin gerekliliğini savunmuşlardır.Bu dönemde şapka adeta zorunlu aksesuar haline gelmiş, abartılı genişlikler, otrişler, kuş tüyleri, yapma çiçekler, vualetlerle süslenmiş şapka tasarımları, prestij sembolü olmuş, 1900-1909 yılları arasında şapkalar yüksek büyük, gösterişli stildeyken, spor aktiviteler için daha minik şapkalar kullanılmıştır.Ünlü saç tasarımcısı, Marius Heng; moda olan dalgalı, kabarık topuz saç modelleri için ürettiği peruklarla ün kazanmış, Amerika ve İngiltere’de şapklarda kuş tüyü kullanımına karşı, anti-plumage devlet yasası çıkartılmış, Marius Heng, şapkayı tercih etmeyen bayanların favorisi haline gelmiştir.20.yüzyılın ilk yıllarında, Pforzheim şehrinde, bazı şirketler tek parça moda aksesuarları tasarlamaya başlamışlar, dikilip çıkartılabilen, askı sistemleri ve kostüm süsleri hazırlamış, kostümlere payet ve incileri işlemek için işçiler birkaç yüz saat harcamışlardır.Ulaşım teknolojisinin ilerlemesi moda alanında büyük değişikliklere neden olmuş, bugünkü anlamda turizm hareketleri başlamış, Amerikalı zengin moda alıcıları, modanın merkezi olan, Paris’e ticari ziyaretlerde bulunmuşlardır.1900 yılında Jean Phillipe Worth’ün hazırladığı buz mavisi, ipek saten emprime, çiçek desenli balo kostümü, geniş kare yaka ve sırt dekoltesini minik kristaller, gümüş iplikler, kumaşla aynı renk boyanmış incilerle süslenmiş, dantellerle yarattığı kol görünümünü muhteşem yuvarlak bitişli, geniş kuyrukla tamamlanmıştır.Modanın teknik virtüözü olarak adlandırılan J.P.Worth, şifon kurdelelerden yarattığı tuvaletinde üç boyutlu çiçek motiflerini, metalik renkli ipliklerle işlenmiş, sepet deseni 18.yüzyıl dizaynlarını 20.yüzyıla taşıyarak, ‘’rococo’’ dönemin yeni versiyonunu moda dünyasına sunmuştur.

               J.P.Worth tarafından hazırlanan, evlilik elbisesi olarak adlandırılan ilk gelinlik krem rengi, damask desenli ipek kumaştan hazırlanmış, küçük kare yakayı ince beden, belden çan şeklinde açılan düz eteği, uzun yuvarlak bitişli kuyruk tamamlamış, prenses stili karpuz kolun yuvarlak üçgen bitişli kol ağzında, el yapımı bej rengi dantel fırfırlar dikkati çekmiş, yaka kenarında kumaşla aynı renk boyanmış incilerle desen oluşturulmuş, dönemin modasına göre ideal silüetin sunulduğu, gelinlikte sade, şık görünüm elde edilmiştir.1900 yılında, Worth Modaevi’nin sunduğu, su yeşilli şifon tuvalette, kadife aplike çiçek motifleri ve nakışlar, bedende, etek ucunda yer almış, üç katlı pilise şifon detaylar eteği ve kuyruğu hareketlendirmiş, kollarda ise bej rengi şifon ince pilili detay çalışması, kostüme farklı bir popülarite getirmiştir.1920’li yıllara gelindiğinde, çağın değişen moda anlayışına, uygun tasarımlarıyla moda basınında ve dünyasında krallığını koruyan Worth Modaevi; Haute-Couture’ün kurucusu olarak tanınan C.Frederick Worth’ün adını, 19.yüzyıldan 20.yüzyıla taşıyarak Moda Tarihine altın harflerle yazdırmıştır.Kuruluşundan, 21.yüzyıla kadar geçen bir asırlık tarihi süreçte moda dünyasına yaptığı katkılardan dolayı ‘’Worth Modaevi’’ adı saygıyla alınmakta, CHARLES FREDERICK WORTH’ün tasarımları, moda müziklerinde sergilenmekte ve moda dünyasına ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.